My Arts Clollection - The colours of life

You have colorful life like Nature- Just , Just identified and put the paint in your life canvas :-)

बच्चाले बच्चाजस्तो हुन पाउनु पर्छ

हीरा भण्डारी (अध्यक्ष, विव्यस, भूमिराज प्रावि, अमरगढी, डडेलधुरा)

कैलाली, धनगढीकी स्थायी बासिन्दा हीरा भण्डारी (३५) विश्व खाद्य कार्यक्रम (डब्लुएफपी) डडेलधुरामा कार्यरत छन् । आफू निजी विद्यालयहरूमा पढेकी भण्डारीले आफ्ना छोरा–छोरीलाई चाहिं डडेलधुराकै एक सरकारी प्राविमा भर्ना गरेकी छन् । आफू राम्रो कमाई हुने जागिरमा, श्रीमान्को स्थापित व्यापार र परिवारको परम्परागत सम्पन्नता हुँदाहुँदै पनि हीराले आफ्ना छोरा–छोरीका निम्ति महँगा स्कूलको सट्टा सरकारी विद्यालय किन रोजिन्

प्रस्तुत छ ग्रामीण विकासमा स्नातकोत्तर गरेकी श्रीमती हीरासँग डडेलधुराको सदरमुकामस्थित उनका सन्तान पढ्ने विद्यालय (भूमिराज प्रावि) मा बसेर गरिएको कुराकानीको अंशः

राम्रो कमाइधमाइ भइकन पनि तपाईंले छोरा–छोरीका निम्ति किन सामुदायिक विद्यालय रोज्नु भयो ?
पहिले मेरा दुवै बच्चा धनगढीको निजी स्कूलमै पढ्थे । एउटामा चित्त नबुझ्ेपछि अर्कोमा लगें । दुई÷तीनवटै स्कूल फेरें । तैपनि चित्त बुझ्ेन । त्यहाँ कक्षा दुईको सानो बच्चालाई ५ कक्षाको उमेरका विद्यार्थीले पढ्ने किताब पढाइँदो रहेछ । अनि हरेक दिन किताब र कपीको भारी बोकेर बच्चा स्कूल जानु पर्ने । स्कूलबाट आएपछि खाजा खाइसक्न पाएको हुँदैन, गृहकार्यकै चपेटा हुन्छ । बिहान उठेर पनि बच्चा ‘मामु मेरो त होमवर्क बाँकी छ त्यही गर्छु’ भन्छ । ६÷७ वर्षको बच्चा बिहान उठेर खेल्न जानुपर्नेमा गृहकार्यको दबाब र तनावमा बस्नु पर्ने । हुँदा–हुँदा राति सपनामा समेत ‘मामु, मेरो होमवर्क बाँकी छ’ भनेर बर्बराउने ! कुनै दिन गृहकार्य गरेन भने स्कूलमा शिक्षकले नांगै पार्दा रहेछन् । शिक्षकले भनेको मानेन भन्ने नाममा कहिले हातमा त कहिले ढाडमा, कहिले कहाँ पिट्दा रहेछन् । आज बच्चाले नील डाम त बोकेर आएको छैन भनेर दिनदिनै मन झ्सक्क हुन्थ्यो । बच्चालाई यति डराउने बनाइएको रहेछ कि खेल्न जाऊ भन्दा पनि गृहकार्य गर्छु भन्थ्यो । यसरी मलाई मेरा छोराको बाल्यकाल खोसिएको अनुभूति भयो । त्यसले छोराको आत्मसम्मानमा ठूलो आघात पु¥याएको महसुस गरें ।

अनि बच्चाको निम्ति उपयुक्त विद्यालय कुन होला भनेर सोच्न र खोज्न थालें— त्यस्तो विद्यालय जहाँ बच्चालाई माया र स्नेह गरियोस्, अनुशासनका नाममा कठोर दण्ड नहोस्, पुस्तकको भारी बोक्नु नपरोस्, उमेर अनुसारका विषयवस्तुको पढाइ होस् । स्कूलको समग्र वातावरण यस्तो होस्, जहाँ बच्चा रमाओस्, स्कूलमा उसले चाहेको खेल्न, सिक्न, पढ्न, सोध्न पाओस् । घरमा फर्किएर आएपछि साँझ् थोरै गृहकार्य पनि गरोस् र धेरै समय खेल्न जाओस् ।

अनि यही सामुदायिक विद्यालय नै किन नि ?
धनगढीबाट झ्किेर डडेलधुरा ल्याएँ । यहाँको एउटा निजी विद्यालय राम्रो छ भन्ने सुनेकी थिएँ । हेरिहालौं न त भनेर दुई चार दिन बच्चाहरूलाई त्यहाँ पठाएँ पनि । त्यहाँ बच्चालाई भित्र राखेर शिक्षक त बाहिरै पो बस्दा रहेछन् ! अनि मेरो ध्यान सामुदायिक विद्यालयतिर जान थाल्यो ।

म यो स्कूलको बाटो भएर हिंडिरहन्थें । मैले सुनेकी थिएँ, यो स्कूलका शिक्षकहरू लगनशील छन्, स्कूललाई राम्रो बनाउँदै छन् । त्यो सुनेर एक दुई पटक म आफैं पनि यो स्कूलमा पसें । सुनेको कुरा सही पाएँ । अनि मलाई लाग्यो, मेरा बच्चाको निम्ति उपयुक्त विद्यालय यही हो । विद्यार्थी संख्या ठीक्क । म बसेको ठाउँबाट नजिक पनि । विद्यालयको कोर्स र पाठ्यपुस्तक पनि व्यावहारिक र बच्चाको उमेर सुहाउँदो लाग्यो ।
हो; यो स्कूलमा राम्रा भनिएका निजी विद्यालयमा जत्तिको राम्रो पढाइ छैन होला । तर यहाँ बच्चा बच्चा जस्तो हुन पाउँछन् । बच्चालाई बच्चैमा बूढो बनाउनु त भएन नि ! अहिले मेरा बच्चा खेलेका छन्, रमाएका छन्, अलिअलि पढेका पनि छन् । उमेर अनुसारको मानसिक, बौद्धिक, संवेगात्मक र शारीरिक विकास हुन पाएको छ । त्यसैले यहाँ बच्चा राखेकोमा मलाई पूर्ण सन्तुष्टि छ । म यति ढुक्क छु कि भविष्यमा पनि पछुतो हुने छैन, गर्व नै हुनेछ ।

यो विद्यालयको वातावरण बालमैत्री छ । शिक्षक र विद्यार्थीहरूबीच खुला र सहृदयी सम्बन्ध छ । बच्चाहरूले स्कूलबाट किताब घर लगेर पढ्ने, फर्काउने र फेरि नयाँ किताब लैजाने परिपाटी छ । शिक्षकहरू मिहिनेती छन् । प्रअ त विद्यालयलाई राम्रो कसरी बनाउन सकिन्छ भनेर धेरै नै खटिनु भएको रहेछ ।

तपाईं आफैं आवासीय विद्यालयमा पढेको मानिस । सरकारी विद्यालय राम्रो भन्ने सोच पैदा हुनुमा कतै तपाईंको निजी भोगाइको परिणाम त होइन ?
हो, मेरो स्कूले जीवन धेरै उल्लासपूर्ण थिएन । किताब रट्ने, गृहकार्य गर्ने नै सबथोक हो, यो मात्र पढाइ हो भन्ने भान परेको थियो । यो भन्दा बाहिर गएर व्यक्तित्व विकास, रुचिको काम गर्ने, रमाइलो गर्ने भन्ने कुराहरू मेरो स्कूले जीवनमा सोच्न पनि सकिएन । हामी सबै साथीहरूका निम्ति स्कूल जेल जस्तै थियो । त्यहाँ खुला वातावरण पटक्कै थिएन । शायद त्यही भोगाइले पनि होला, मेरा बच्चाहरूको निम्ति खुला वातावरण चाहिन्छ भन्ने मलाई लागेको ।

मेरा ९० प्रतिशत स्कूले साथीहरू विदेश गए । तर सरकारी स्कूलमा पढ्ने मेरा साथीहरू त धेरैजसो देशमै छन् । यहीं केही गर्न सकिन्छ भन्ने भावनाका साथ काम गरिरहेका छन् । उनीहरू सन्तुष्ट पनि छन् । सरकारी जागिर खाइरहेका छन्, सरकारी विद्यालयमा शिक्षक छन् । देशका लागि केही योगदान दिएका छन् । तर राम्रो भनिएको निजी स्कूलमा पढ्ने म र मेरा साथीहरूले देशलाई के योगदान दियौं त ? हामीले आफ्नो बन्दोबस्तमा मात्र ध्यान दिएका रहेछौं, देशका लागि केही गरौं भन्ने भावना समेत हामीमा पैदा हुन सकेन । शायद सरकारी स्कूलमा पढेको भए हामी पनि देशप्रति संवेदनशील हुन्थ्यौं कि !

सरकारी विद्यालय नपढ्नाले तपाईंले के ‘मिस’ गरें जस्तो लाग्छ ?
मेरो नेपाली भाषा राम्रो हुन पाएन । केही लेख्न खोज्यो केही न केही गल्ती भई हाल्छ । मलाई लेख्न मन लाग्छ, तर भाषाकै समस्या सामना गर्नु परिरहेछ । नेपाली भएर नेपाली भाषामै पोख्त नहुनु कति लाजमर्दो कुरा भो ! न अंग्रेजी राम्रो, न त नेपाली नै राम्रो । शायद सरकारी स्कूलमा पढेको भए मेरो नेपाली भाषा राम्रो हुन्थ्यो होला ।
मेरा बच्चा म जस्तो नेपालीमा कमजोर नहुन् भन्ने चाहेकी छु । त्यसको परिणाम देखिन पनि थालिसकेको छ । मेरो छोराले अहिले नै मलाई नेपाली सिकाउन थालिसक्यो । मैले केही नेपालीमा लेखेको हेरेपछि कतै न कतै गल्ती फेला पारिहाल्छ । भन्छ, ‘मामु यो यसरी पो लेख्नुपर्छ त !’

सार्वजनिक विद्यालयका राम्रा पक्ष अरू के पाउनुभयो ?
निजी विद्यालयमा बिहानदेखि बेलुकीसम्म पढ्ने, घोक्ने र गृहकार्य गर्ने तनावका बीच नै समय जान्छ । त्यहाँ बालबालिकाले सोच्ने समय नै पाउँदैनन् । जबकि सिर्जनात्मक सोचको विकास प्रकृति र समाजसितको जीवन्त अन्तरक्रियाबाट सम्भव हुने हो । त्यस्तो वातावरण सार्वजनिक विद्यालयमा धेरै छ । हो, त्यहाँका शिक्षकले सिर्जनात्मक सोच विकासमा धेरै योगदान गर्दैनन् । तर बच्चाले घरबाट स्कूलसम्म पुग्दा, स्कूलबाट घर फर्कंदा र घरमा बस्दा त्यस्तो वातावरण पाएको हुँदो रहेछ । गृहकार्यको बोझ् धेरै नहुने भएकाले साँझ् बिहान पनि बच्चाहरू छरछिमेका आफ्ना साथीहरूसित खेत–बारीमा खेल्न पाउँछन् । पर्याप्त सुत्न पाउँछन् । पूरा निदाएको बच्चा र कम निदाउन पाएको बच्चाको दिमागी विकास धेरै फरक हुने कुरा वैज्ञानिक अनुसन्धानले पनि पुष्टी गरिसकेको छ । निदाउन पाएको मानिस सिर्जनशील हुन्छ, अरूको पछि लाग्दैन भने निन्द्रा नपुगेको मानिस अरूमा बढी भर पर्न थाल्छ, उसको सिर्जनशीलता घट्दै जान्छ । पर्याप्त सुत्न र खेल्न पाउँदा बच्चाहरू सधैं ‘फ्रेस’ हुन्छन् । राम्रो मानसिक, बौद्धिक तथा संवेगात्मक विकासको निम्ति बच्चा सधैं ‘फ्रेस’ हुनु पर्दछ । सार्वजनिक विद्यालयमा बच्चाले त्यो वातावरण पाउँछन्, निजीमा पाउँदैनन् ।

बच्चाले खेल्न पाउनु भनेको उसमा सिर्जनात्मक सोचको विकास हुने अवसर पाउनु हो । खेल्दा, घुम्दा आफ्नो सोच र निर्णयले चल्न पाउँछन् । त्यसले उनीहरूमा स्वतन्त्र रूपमा चिन्तन गर्ने र निर्णय लिने क्षमताको विकास हुँदै जान्छ । यसबाट बच्चाको आत्मविश्वास बढाउन महŒवपूर्ण योगदान पुग्छ । स्कूलको मूल काम त बच्चामा आत्मविश्वास पैदा गर्ने नै हो । हामी हाम्रो बाल्यकालका यादगार क्षणहरूतिर फर्कौं न— स्कूलमा पढेको, सिकेको क्षण त कति नै याद आउँछ र ! तर साथीसित खेलेको, रमाइलो गरेको, चकचक गरेको, उटुंगो गरेको, अप्ठ्यारो काम गरेको, रूख चढेको, लडेको, भागेको, लखेटेको, नयाँ काम गरेको, सफलता मिलेको क्षणको मात्र याद आउँछ नि  ! स्कूले जीवन भनेको जीवनका यादगार क्षणहरू निर्माण गर्ने समय हो । खासमा स्कूलले त्यस्ता क्रियाकलापहरू गर्नु पर्ने हो, जुन क्षणलाई बच्चाले जीवनभर मीठो र स्मरणीय क्षणको रूपमा सम्झ्रिहोस् । त्यस्तो क्षण पाएको र अनुभूति गरेको बच्चा आफसे आफ सिर्जनात्मक हुन्छ । तर हामीकहाँ २४ सै घण्टा किताब हातमा लिए मात्र राम्रोसित सिक्छ भन्ने साह्रै ठूलो भ्रम छ । हाम्रा धेरै शिक्षक र अभिभावकहरूमा यही भ्रम व्याप्त रहेका कारण तिनका बालबालिका र विद्यार्थीहरू त्यसको शिकार भएका छन् । मलाई लाग्छ, हाम्रो शिक्षा पद्धतिको सबभन्दा अँध्यारो पक्ष यही हो ।

तपाईंको सोच र निर्णयसित श्रीमान् पनि उत्तिकै सहमत हुनुहुन्छ त ?
मेरो श्रीमान सरकारी विद्यालय पढेरै हुर्कनु भएको हो । गाउँमा स्वतन्त्र तरीकाले हुर्कनु भएकाले उहाँमा जोखिम लिने क्षमता उत्तिकै छ, निर्णय लिने क्षमता पनि उत्तिकै छ । आत्मविश्वास छ । फरक तरीकाले सोच्न सक्नु हुन्छ । उहाँसित सल्लाह गरेरै बच्चालाई सरकारी स्कूलमा पढाउने निर्णय गरिएको हो । उहाँ पनि सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ।

व्यवस्थापन समितिको अध्यक्ष पनि बनिसक्नु भयो !
गत जेठको कुरा हो । अभिभावक र व्यवस्थापन समितिको भेला छ आउनुहोला भन्ने खबर स्कूलबाट आयो । उसै पनि हप्तामा एक दुई पटक स्कूलमा चासो दिएर आइरहने मलाई निम्ता आएपछि नआउने भन्ने कुरै भएन । म स्कूलमा उपस्थित हुनु भनेको मेरा बच्चाहरूको उत्साह बढ्नु हो । ‘हामीलाई हाम्रो मामुले धेरै ध्यान दिनु हुन्छ, माया गर्नु हुन्छ, हामीले पनि राम्रोसित सिक्नु, पढ्नु पर्छ’ भन्ने भावनाको विकास गराउनु हो । अभिभावकको उपस्थितिले शिक्षक र बच्चा दुवै सजग हुन्छन् ।

त्यो दिन अभिभावकहरूको ठूलै भेला भयो । विद्यालयलाई कसरी उँभो लगाउने भन्नेबारेमा थुप्रै विचार विमर्शहरू भए । अब काम गर्ने मानिसलाई व्यवस्थापनमा ल्याउनु पर्छ भन्नेमा सबैको मत मिल्यो । तर नेतृत्व कसलाई दिने भन्नेमा केही अभिभावकका बीचमा थोरै मनोमालिन्य पनि रहेछ । यस्तैमा एक जना अभिभावकले फ्याट्टै भन्नुभो, ‘उहाँ म्याडमलाई अध्यक्ष बनाउनु पर्छ ।’ व्यवस्थापन समितिमा बस्छु भनेर मैले कल्पना पनि गरेकी थिइन । मैले त्यही कुरा भनें । तर दुई चार जना अभिभावकहरू उठेरै भन्नुभो, “पढे लेखेको मानिस, कुरा बुझनुभएको छ । राम्रोसित नेतृत्व गर्न सक्नु हुन्छ । साँझ् बिहान समय दिए पुग्छ । हामी तपाईंलाई पछाडि बसेर सघाउँछौं ।” स्कूल सुधार गर्ने अभिभावको सपना देखेपछि मैले नाइनास्ती गर्न सकिनँ । मैले यसलाई अवसरकै रूपमा स्वीकार गरें ।

अध्यक्ष बनेपछि के के गर्नु भयो ?
सफलताको पहिलो आधार हो ठोस र सही योजना । शिक्षक र अभिभावकहरूसँग धेरै चरणमा छलफल गरेर हामीले विद्यालयलाई एउटा उत्कृष्ट सामुदायिक प्राथमिक विद्यालय बनाउने सोच बनाएका छौं । खासमा यो समय योजना बनाउनमै बित्यो । योजना बनाइसकेर अब हामी क्रमशः त्यसको कार्यान्वयनमा लागेका छौं । सर्वप्रथम विद्यालयमा बिजुली ल्याउन पोल गाड्ने काम गरियो । अब छिट्टै बिजुली आइपुग्छ । विद्यालयलाई कसरी बालमैत्री बनाउने भन्ने कुरामा हामीले विशेष जोड दिएका छौं । किनभने सिकाइको चुरो नै यसैमा रहेछ । जति राम्रो भौतिक पूर्वाधार भए पनि विद्यालयको वातावरण र सिकाइ प्रक्रिया बालमैत्री भएन भने विद्यार्थीले चाहे जति सिक्न र जान्न पाउँदैन । सकभर बच्चाहरूलाई दण्ड नदिउँ, दिनै परे पनि नाम मात्रको दिउँ भन्नेमा हाम्रो सहमति भएको छ । उदाहरणका लागि, कुनै बच्चाले ठूलै गल्ती ग¥यो भने उसलाई फूलमा पानी हाल्न लगाउने । त्यस्तै बच्चाहरूलाई उनीहरूको रुचिको काममा लगाउन बढी जोड दिएका छौं । विद्यालय भनेकै बच्चाको रुचि अनुसारको काम गर्न पाउने ठाउँ हो भन्ने धारणाको विकास गर्न पनि उनीहरूलाई त्यो वातावरण दिनु जरुरी छ, जसले उनीहरूलाई सिर्जनात्मक बनाउँछ, म गर्न सक्छु भन्ने आत्मविश्वास पैदा गर्दछ ।

विद्यालयमा हाल एउटा मात्र कम्प्युटर छ । अब कम्तीमा आधा दर्जन जति कम्प्युटर थप्नु छ । एउटा मल्टिमिडिया प्रोजेक्टर ल्याउनु छ । इन्टरनेट जोड्नु छ । त्यसपछि सिकाइमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रयोग आरम्भ हुनेछ । इन्टरनेटले शिक्षकहरूलाई सिक्ने÷सिकाउने थुप्रै सामग्री र उपायहरू उपलब्ध गराइदिने छ । शिक्षकहरूले निरन्तर सिक्न पाउने छन् । विद्यालयले सिकाउन चाहेर मात्र हुँदैन, सिकाउने तरीका सही भएन भने सिकाउन सकिंदैन । हाम्रो मुख्य ध्यान त सिकाउने तरीकामै हुनेछ ।

त्यस्तै, विद्यालयमा बाल–पुस्तकहरू अझ्ै धेरै थप्नु छ । बच्चालाई उनीहरूको रुचि र उमेर अनुसारका कथाका किताबहरू पढ्ने अवसर उपलब्ध गराउन सकियो भने मात्र उनीहरूमा पढ्ने बानीको विकास हुन्छ । त्यसैगरी, खेलकुदका सामग्रीहरू थप्नु छ । सबैले घरमा खेल्ने सामग्रीहरू पर्याप्त जोड्न सक्दैनन् । फेरि खेल्ने साथीहरू त विद्यालयमै हुन्छन् । त्यसैले हामीले धेरै भन्दा धेरै खेल्ने सामग्री जोड्ने विचार गरेका छौं ।

तीन वर्षभित्र यस विद्यालयलाई वरिपरिका सबै बालबालिकाको पहिलो रोजाइको विद्यालय बनाउने योजना छ । जो निजी विद्यालयमा गएका छन्, तिनलाई पनि यही विद्यालयमा आकर्षित गर्न हामी सफल हुनेछौं । त्यतिबेला हाम्रो विद्यालय साँच्चैको विद्यालय जस्तो देखिने छ । शिक्षक र अभिभावक मिलेर गरे विद्यालयमा सुधार आउन सक्छ भन्ने कुरा देखाउने छौं । देशकै एउटा उत्कृष्ट प्राथमिक विद्यालय बनाउन सफल हुनेछौं भन्ने मलाई लागेको छ ।

तपाईं आफ्नो बच्चालाई के बनेको देख्न चाहनु हुन्छ ?
सानोमा मेरो कलाकार बन्ने रुचि थियो । मैले त्यो अवसर पाइनँ । व्यवस्थापन पढ्न बाध्य भएँ । म चाहन्छु, मैले जस्तो उनीहरूले बाध्यतावस् कुनै विषय छान्नु नपरोस् । उनीहरू आफ्नो रुचि र क्षेत्र आफैं पत्ता लगाउन र आफैं म यस्तो बन्छु भनुन् । अभिभावकका रूपमा मेरो काम उनीहरूको रुचि र छनौटको सम्मान गर्ने हो, सकेको सहयोग गर्ने हो । 

यो विद्यालयमा ५ कक्षासम्म मात्र छ । त्यसपछि छोरा–छोरीलाई कहाँ पढाउनु हुन्छ नि ?
यो प्रश्न मेरो निम्ति अत्यन्तै पेचिलो छ । छोरी त भरखर १ कक्षामा पढ्दैछ, उसको त ५ वर्ष बाँकी छ । छोरा चाहिं अर्को वर्षसम्म मात्र यहाँ पढ्छ । डडेलधुरा, धनगढी जता पनि निजी विद्यालयको अवस्था दयनीय छ । गतिलो सरकारी हाईस्कूल पनि भेटिएका छैनन् । हेर्दै जाउँ, त्यो बेलासम्म के हुन्छ ।

शहरमा निजी विद्यालयमा आफ्ना सन्तान पढाउने अभिभावकलाई केही सुझव छ ?
गाउँका बच्चा प्रकृति र समाजसित मज्जाले अन्तरक्रिया गरिरहेका छन् । तर शहरका बच्चाको कन्तबिजोग नै छ । न प्रकृतिसित अन्तरक्रिया गर्न पाएका छन्, न समाजसित । उनीहरूले राम्ररी खेल्न समेत पाएका छैनन् । केवल घरमा टिभी हेरेर बसेका छन् । घरमा टिभी धेरै हेर्न दिनु भनेको उसको कल्पनाशक्ति घटाउनु रहेछ । सिर्जनात्मक क्षमता कमजोर बनाउनु रहेछ । बच्चाको हातमा टिभीको रिमोट कन्ट्रोल होइन, टिभीको हातमा पो बच्चा चलाउने रिमोट कन्ट्रोल हुँदो रहेछ । त्यसैले मैले घरमा टिभी बन्द गरें । म पनि टिभी हेर्दिन, बच्चाहरू पनि हेर्दैनन् ।

आजका धेरैजसो अभिभावकहरू स्कूलमुखी भएका छन्, शिक्षामुखी छैनन् । अभिभावकलाई बच्चाले कस्तो शिक्षा पाउँछ भन्दा पनि महŒवपूर्ण स्कूलको ‘ब्राण्ड’ लाग्छ । लाग्छ, हामीलाई देखासेखी, आडम्बर नै बढी प्यारो छ, बच्चाको शिक्षा र भविष्य भन्दा । जहाँ राम्रो वातावरण छ, राम्रो पढाइ हुन्छ, बच्चाको चौतर्फी विकास हुन्छ, त्यहीं पो पढाउने हो त ! ब्राण्डले पढाउने त होइन नि ! हामी अभिभावकले नै आफ्नो बच्चामाथि खेलवाड गरिरहेका छौं । विद्यालयमा के भइरहेको छ ? बच्चाहरू रमाएका छन् कि छैनन् ? सिर्जनशील हुन पाएका छन्÷छैनन् ? रुचि अनुसार काम गर्न, पढ्न र सिक्न पाएका छन्÷छैनन् ? बच्चामा सही बानी व्यहोराको विकास भएको छ, छैन ? समाज र देशप्रति के धारणा बनाएका छन् ? भविष्यमा देश र समाजलाई के योगदान गर्ने विचार बनाएका छन् ? शिक्षा भनेको यी र यस्तै सवालसित जोडिरहेको रहेछ । यसमा उचित ध्यान पु¥याउनु पर्ने देख्छु । यी सब कुराहरूमा सुधार त्यतिबेला मात्र आउँदो रहेछ, जब अभिभावकले विद्यालयमा चासो राख्छ, सक्रिय हुन्छ र विद्यालय सुधारको सक्रिय साझ्ेदार बन्दछ ।

सामुदायिक विद्यालयका शिक्षकलाई पनि केही भन्न मन लागेको छ कि !
शिक्षक समर्पित र सक्रिय हुँदा विद्यालयमा धेरै सुधार आउँछ । अभिभावकलाई विद्यालयप्रति विश्वास जगाउने र परिचालनको निम्ति आधार बनाउने शिक्षकले नै हो ।
तराईतिर एउटै कक्षामा ८०–९० जना विद्यार्थी हुन्छन् । त्यति ठूलो कक्षामा शिक्षकले चाहेर पनि राम्ररी सिकाउन सक्दैनन् । यहाँनेर अभिभावकको भूमिका महŒवपूर्ण छ । भवन र शिक्षकको व्यवस्था गरेर थप सेक्सन चलाउनु पर्दछ ।

सरकारी विद्यालयमा समस्या नभएका होइनन् । धेरै छन् । तर शिक्षाको आँखाबाट हेर्दा सरकारी विद्यालयका शिक्षक र अभिभावकले हीन भावना पालेर बस्नु पर्ने कुनै कारण छैन । निजी विद्यालय भन्दा धेरै दृष्टिबाट सरकारी विद्यालयका सकारात्मक पक्षहरू बलिया छन् । आफूसित भएका राम्रा कुरा पहिचान गरौं । त्यसमा गर्व गरौं । शिक्षकहरूले मिहिनेत गरेर विद्यालयको समयलाई सिकाइमा सदुपयोग गरे भने अभिभावक पनि विद्यालयको सुधारमा हैंसे गर्न आई पुग्छन् र पाँच वर्षमै सामुदायिक विद्यालयको गुणस्तरमा कायापलट ल्याउन सकिन्छ । यसमा कुनै शंका छैन । 

सुदर्शन घिमिरे÷दीर्घराज उपाध्याय

 http://www.teacher.org.np/index.php?option=com_content&view=article&id=991:2013-10-25-07-07-43&catid=212:2013-07-27-00-44-19&Itemid=340

Impact of Historical Novels upon the Society

( I had presented this article last month at Tibetan University, Varanasi)

Any of the books comprise novels, poetry and plays. Such books guide our thoughts towards a progressive path and smash them into smithereens. Some of the books may even destroy our integrity and values. As a result, we may lose our way and become corrupt being a victim of such depraved thoughts. Eventually, a terrible situation may present itself before us.

One of the stark examples is there about a book which has extrapolated about 16 books. “Books that changed the world” written by Robert B. Don has a content “Mein Kamp” or “My Struggle”, which was written by Adolf Hitler. The book had such a great influence on the then-Germany that the German people were not least repentant in spite of having committed the most horrid cruel genocide of over 6 million Jews. Popularity of the book reached such a height at that point of time that the newly-wed couples would have exchanged with or offered a copy of the book as a gift. A comprehensive review has been made in detail about this book by Norman Cousins, editor of “Sunday Times”. This book was the most effective in the twentieth century.

“By far the most effective book of the twentieth century…for every world in ‘Mein Kampf’ 125 lives were to be lost; for every page, 4700 lives, for every chapter; more than 1,200,000 lives.’ It power was derived, of course, from the fact that it was the political bible of the German people….” This is the reality of a book that caused so much suffering in humankind. The book transformed the whole history of the humankind. Any of the books, therefore, hold the power of changing the history of individual countries and the whole world; be it in the sense of good deeds or in the sense of bad deeds.

Not only Hitler’s Mein Kamp” but also Mahabharat, Ramayan, and great other books of any language of the world have changed lives and behaviors of great number of people in progressive and destructive manner.  

The Historical Political Novel- Sakas “The Suffering”

The novel written by Jagdish Ghimire “Sakas” or  Suffering has done an eye-opening and better cogitating work in the present day Nepal for Nepalese people. Especialy “Sakas”-historical-political novel since the formation of modern Nepal 245 years ago by Pritivi Narayan Shah till the failure of Constituent Assembly in May 2012. Sakas was published in Sep 2012. Nepal experienced a struggle for democracy in the 20th century. During the 1990s and until 2008, the country was in civil strife. A peace treaty was signed in 2008 and elections were held in the same year.Many of the ills of Nepal have been blamed on the royal family of Nepal. In a historical vote for the election of the constituent assembly, Nepalese voted to oust the monarchy in Nepal. In June 2008, Nepalese ousted the royal household. Nepal was formally renamed the Federal Democratic Republic of Nepal when it became a federal republic. 

“Sakas” writer, Jagdish Ghimire

Jagdish Ghimire was born in 2002 Chaitra 28 (10 April 1946) in Manthali village of Ramechhap district and has already crossed 67 years of age. He received his higher education in Nepal, India and Britain and had been involved for a considerable long period of time in various community development projects. He dedicated quite a large amount of life’s precious time in social work in addition to his active roles in various organizations, particularly his contribution to the society by and large through establishment and development of organizations like Tamakoshi Service Society in Ramechhap and Tilganga Institute of Ophthalmology in Kathmandu. With his heart and soul in serving his birthplace, known as a hardworking, honest, simple-minded, brilliant and creative personality, Jagdish Ghimire is still the patron of both of these organizations and fully dedicated to the service of literature.

“Sakas” is his new creation. Jagdish Ghimire, a thorough public servant has written quite a number of such literary works in the form of stories, such as “Sabiti” and “Bardi” by and large famously liked by Nepali folks of all walks of life. Also plays, “Santan – a play, Agnisutra an anthology of poetry” and “Sthan Kaal Patra  – collection if various piece ” are commemorations and characters of Story and Poetry in specific time periods. His memoire “Antarman ko yatra or Journey to the Soul: A soliloquy” is the one creation that popularized Jagdish Ghimire in the Nepalese literatary world, which is also known as an autobiographical epic in itself having bagged quite a number of prestigious awards such as “Madan Award” and “Uttam-Shanti Award”.

“Sakas Novel”- The Suffering

“Sakas Novel” is a new creative form of literature in terms of different tastes, sense and sensibility, construction and style. It sounds a bit more like an epic, a bit of history-like, little bits and pieces of novel and a little of bit story writing; it’s also a bit of telling a story, ordinary conversation and a bit of a strange way of writing about national grievances in detail.

What is then “Sakas”? Dictionary tells us that it’s a difficulty, suffering and hindrances. Jagdish Ghimire has explained the indescribable suffering of the Nepalese people, who are innocent, helpless, straightforward, simple, peaceful and affable, and he has done this in the most lively and interesting way in the narrative style.

Since the advent of Late King Prithvi Narayan Shah who gave birth to the present Nepal in 1768 A. D. unity from disunity during his campaign of national reunification to the time of present-day “Prachanda”, who tend to insist on disunity instead of unity, the central theme of the book is the terrible “Sakas” or suffering that the Nepalese people have had to face over the last 245 years  years. Main characters, Sharad and Kumari, “Jiba”, and in addition, various other hundreds of characters appear in the process of this long journey. These characters play their own games, act their given roles and disappear into the horrid, gigantic Black Hole. But unfortunately, the vicissitudes of “Sakas” never end; just continue to go on endlessly.Quote sanskrit:In the prologue, the incomparable artist poet, Prajapati tells us; ckf/] sfAo;+;f/] slj/]sM… …in the world of omnipresent epic, a poet is the only “Prajapati”, who prefers a certain kind of world we live in. He builds whatever he wills. I remember another context of Hindi literature, the poet, Dushyanta Kumar, who has produced a beauteous poem, in which the poet tells us making his commitment to “Shiva” as follows;

मैं
इसी जगह आऊँगा
उचटती निगाहों की भीड़ में
अभावों के बीच
लोगों की क्षत-विक्षत पीठ सहलाऊँगा
लँगड़ाकर चलते हुए पावों को
कंधा दूँगा
गिरी हुई पद-मर्दित पराजित विवशता को
बाँहों में उठाऊँगा ।

I, in this land under the crowd of the same watchful eyes

Amidst scarcity, I will wriggle into the smashed backbones of people

I will offer my support to those feet which limp walking

I will get over adversities of life raising those who have fallen, deadened and vanquished

I am used to it, wherever there is light, I will seek it.

Like in the poem presented above, Ghimire jee has expressed his unlimited sympathy from his innermost heart about the suffering of our present-day Nepal towards the Man, who is broken and lost in the labyrinth of life. This also paves the way showing some direction of his country with a new light and commitment to decorate with a newfangled design.

“Be patient, the rainstorm is impermanent however black and solid it looks. Sooner or later it gets swept away. Light surely comes. Whatever the amount of “Sakas”, the future is that of peace”.

Our history has changed because of such one such incident, and change is necessary. In our own history, we have made many a villains dramas and many of our heroes into villains. In reality, history is the horse ridden by the Powerful, which has been ridden and whipped as per their willingness. The history that we have read is fraught with the powers and biographies, and historical records of kings and monarchs, in those domains, swords and arrows of the kings and monarchs have been used. They have unlimited stories about their sex lives. Some built temples, some built golden statues, and we have read all this in chronological order. But there is a significant amount of difference between the historians who document the records of the powerful and the writers or the poets. Historians write accounts of those who held sway over powers and seats of governments. Poets, essayists see the “Sakas” or the suffering of the downtrodden people and write, perhaps this is the reason why the poets, playwrights, story writers, essayists etc pass through weak financial condition. Through this piece of writing, an attempt has been made to help bring about a new generation of writers, poets, playwrights and essayists as the new Prajapati. This piece of writing has kept the position of the Curious ones well by limiting the three-hundred year old history on three hundred pages. It’s not an easy task to be able to express what needs to be expressed through one book instead of ten such big books that would have been squandered, on such important ups and downs of lethal and sensitive segments of history in an impeccable manner. His knowledge, experience and skills have been used in this book to the fullest. The writer has given a bird’s eye view to the curious ones about the history of Nepal. The responsibility of exploring the remaining part which still remains unexplored lies on the shoulders of the new generation.

Social awakening through “Sakas”

The real facts and figures of our country must be presented before the Nepali people without any prejudice. The writer has clearly given a picture of what the situation of the country, how history was, what happened to the courtiers of the royal palace at specific time periods and how the present-day rulers and administrators are doing now. He has given this piece of writing as a gift to the next generation with deep thoughts. It is going to be an important document on how we are going to succeed in the process of new national building and how are to understand about our own country in a more realistic manner.

Whatever we see in politics does not happen, and what we don’t really happens. One of the key dialogues in “Sakas” delineates this statement. The novel revolves around this statement of dialogue. In fact, the history of Nepal has revolved around this dialogue. It now appears to be the need of the hour that that we need to change most of our curriculum and highly respected national figures accordingly following a deep reading of this book. It has brought to the fore as clear as daylight that the history that we have read as the mainstream history until now has been written in a continuum of oiling and buttering the rulers of Nepal over the decades and centuries. However, the purpose of the book is not to substantiate the facts and figures of the realities of Nepal’s history at all costs, but only to help people realize with the reality of our history.

Without reading the “Sakas”, readers will not be able to feel the Sakas that the Nepalese people have suffered over the centuries. The rulers and administrators, their forefathers in their own historical time periods did certainly make mistakes having put their vested interests before the national interest, but the responsibility of improving those margins of errors or blatant historical anomalies lies on the shoulders of all of us, especially on the new generation; particularly it has made an attempt to make the self-declared power elites, and highly privileged socio-politico class understand the need at this historical opportunity.

Diplomatic, economic, political and class realities of Nepal are pervasive in “Sakas” over why Nepal remained as weak and one of the Least Developed Countries (LDCs) during her history of democracy over the past fifty-year old historical time period in particular. The write has fearlessly described about what has been happening on the republic structure of governance in the upcoming new Nepal, peace, security and managerial indicators over the past few years. In addition to touching upon primogeniture, family rule and landlordism or semi-colonialism and the inner infestation of Nepali culture at one single point of time, the writer has inspired his countrymen not to take sides of those who promote revisionism in the name of natural conflicts of interests between haves and have-nots; the writer has also made a serious effort in providing a simple mode of pedagogue unheard or unseen before in such simplistic linguistic and literary style that the democracy and multiculturalism as the key indicator of constitutionalism and this is the only that mode that guarantees human stability. He has insatiably warned against the chances of rising heads of opportunists, who intend to reestablish neo-colonialism and totalitarianism. The novel helps our readers and society as well to dedicate themselves to their motherland as being summarized in the below points;

1.    I continue thinking whether my father is great or my country is. I think the father is great. But I think the country is even greater.

2.    Our world does not succeed without the failures of guns.

3.    Necessity of husband for wife and wife for husband in youth and old age both are compulsory elements of life.

4.    I am neither Brahmin nor Brahminist. Our forefathers were rather Brahmins. The culture, mores, norms, language, surnames horoscopes and ceremonies are the same for Brahmins and Dalits (untouchables). Sarki and Kami are convinced that they are both equally high castes, and distribute only pulses and millet flour porridge. They don’t eat food if that has been touched by each other. Is the Brahministic thinking to be blamed for all this?

5.    Seeing means seeing light. Vision is knowledge, but in Nepal, seeing means seeing the bad deeds of leaders of strong political parties.

6.    Man thinks about how to live happily in youth. In order to achieve this happiness, he commits all types of good and bad deeds. He thinks about how to die happily in old age. The difference between youth and old age is that those die happily are the happy ones.

7.    The truth not seen with eyes opened can be seen with eyes closed. The World is recognized by keeping eyes closed rather than keep them opened.

8.    Politics and prostitution are both multifaceted in the same way.

9.    If the king is incapable, the people must bear injustice of the irreligious.

10. Man does not get polluted nor does woman. Location specific customs are social values.

11. Whatever changes have occurred over the last thousand years, those changes have become like less than the changes in one century in Nepal.

12. This world is the residence for man. But nobody knows this without experiencing it from inner soul.

13. Trying to take enjoyment out of unnecessary things is the first identity of sexual attraction and infatuation.

14. At that time too, water used to flow in Bagmati River, we drank it to our fullest.

It goes saying without doubt this novel is a powerful means for those wanting to learn about politics, history, society and geography from the above presentation or sayings. It is also the responsibility of the litterateurs to make the society aware about social depravities.  Jagdish Ghimire has given an invaluable gift to the society through “Sakas”. It is a new achievement in the field of Nepali literature.

Thank you
Hira Bhandari
Blog: http://www.nirvanasansar.blogspot.com

SAKAS-सकस by Jagdish Ghimire-Book Review

सकस आख्यानमा नेपाली धरोहरको, संस्कृतिको, ईतिहासको, राजनीति र अन्य परिवेशको वकस नै भएको छ । एउटा आम नेपालीलाई सरल तरिकाले नेपालको बारेमा बुभ्mनका निमित्त गीताको ‘गितासार’ भने झै  नेपालीहरु को लागी नेपालीसार  नै भएको छ । मलाई लाग्छ नेपाल बुभ्mनको लागि सारांशमा मुल थलो भनेको नै ‘सकस’ हो । जसरी गंगा हिमालबाट जन्मेर अनेकौं हागाबिगा फैलिएर भै अन्तमा सागरमा विलिन हुन्छिन् । त्यसरी नै श्री जगदीश घिमिर ज्यूले सकसलाई जन्माएर अनेकौ पाटाहरुलाई उजागर गरेर त्यसलाई यथार्थको धरातलमा विलिन गरेका छन् ।

    एक दिन कान्तिपुर दैनिकका पानाहरु पल्टाउदै गर्दा मेरा आखा ‘जगदीश घिमिरे’ को सकसमा परे । सकसमा बारेमा लेखिएको घिमिरेको लेखले मलाई छोयो । अन्तरमनको यात्राबाट अत्यन्त प्रभावित भएकोले घिमिरेको सकसलाई लिएर पनि म भित्र थुपै्र कौतुहलता र जिज्ञासाहरु एक साथ पैदा भए । सकस मगाए । पढ्न बसे । यद्दपि सकस पढ्न थाल्दा म पूर्वाग्रही थिए । राजनीतिको सेरोफेरामा सकस र त्यसको विषयवस्तु घुमेको होला भन्ने मेरो पूर्बानुमानले मलाई पूर्बाग्रह बनाएको थियो । तर पढ्न शुरु गरेपछि मेरो अनुमान गलत सावित भयो । अपरिपक्क विषयवस्तुमा केन्द्रित हुने हो भने म जस्ता पाठकले यस्ता परिपक्क विषयवस्तुलाई के ठिक के बेठिक भनेर छुट्टाउने को ? किन ? तरपनि यो खुम्चीएको युगमा  भन्ने चलनले गर्दा मैले पनि केही अपरिपक्क शब्दहरुले लेख्ने आँट गरे । जब आफ्नो ज्ञान र अनुभुतिहरुलाई पोख्ने समय आउँदछ तब त्यहाँ मौलिक भाषामा प्रकट गर्ने समय आउँछ जस्तो लाग्छ ।
    सकस मैले पढेको जगदीश घिमिरेको दोस्रो साहित्यिक कृती हो ।यसअघि अन्तरमनको यात्रा पढ्ने मौका पाएकी थिए । प्रतिकुल परिस्थिति अझ भन्नुपर्दा जिन्दगी र मृत्युको दोसाँधमा रहेको कठिन अबस्थामा घिमिरले लेख्नु भएको बाट म निकै प्रभावित भएकी थिए । सास रहेसम्म केही गर्नुपर्छ भन्ने चेतनाबोध गराउने अन्तरमनको यात्रा पढेकै कारण घिमिरेले लेखेको सकस मैले नपढी रहन सकिन । सबै काम थाँती राखेर पढे । मिराको एउटा भजन थप आउँछ ।

‘हम तेरी चाह मे अय यार वहाँ तक पहुँचे, होश ये भी न जहाँ है कि कहाँ तक पहुँचे’

    मलाई पनि थाहै भएन मैले कहिले सकस सिद्धाए । भूमिका र समीक्षा लेखनमा एउटा क्षति रहिहाल्छ त्यो के भने किताबहरुमा भएका सुन्दर मोडहरुलाई, शब्दलाई बखान गर्न सकिदैन् । त्यस्तै मलाई पनि भईरहेको छ । शब्दहरुमा त उतार्न सकिन्छ तर अनुभुतिहहरुलाई पोख्न सकिदैन् तैपनि सक्दो प्रयासरत किसिमले व्यक्त गर्न चाहान्छु ।
    लेखकको हृदय देशप्रति अग्रसर छ । सकसमा देशबासीहरुको पिडा, व्यथा, क्रन्दन तथा पुकार छ । पात्र एक भएपनि तिनीहरुले भोगेको व्यथा सबै आम नेपाली जनताको छ । शाहकालीन शासन हुँदै राणाशासनकाल देखि माओवादी जनयुद्ध सम्मको तिता मिठा यथार्थ चित्रणहरु छर्ल· दर्साउनु भएको छ । पढ्दा पढ्दा बीचमा लाग्छ यस्तो पनि भएको थियो र ? होला र ? नेपाल पनि यस्तो परिस्थितीबाट गुज्रिएको थियो र ?
    यो देशको भूमि जहाँ बुद्धको जन्म भयो, जहाँ शिवजीले रमण गरे, जहाँ समुद्र मन्थनको निर्भीक जुन सागर मन्था ‘सगरमाथा’को प्रयोग भएको थियो त्यो भूमिमा यतीका राजनैतिक उदार चढावहरु भएका थिए र ? त्यस्तै प्रश्नै प्रश्नको सँगालो ‘सकस’ हो । अहिलेका युवा पुस्तालाई दिईने उत्तर पनि ‘सकस’ हो । प्रस्तुत उपन्यासमा लेखकको हृदय पनि दुःखले सञ्चालित छ नत्रभने यस किसिमको कृति हृदयबाट नउठिकन एउटा दिमागको सोचबाट मात्र उजागर हुँदैन् भन्ने यो टीप्पणीकारलाई लागेको छ । मैले अघि नै भनिसके गिता बुभ्mनको लागि केही हदसम्म गितासारले बुझाउँछ । त्यसैगरी नेपालीहरुको ईतिहास, राजनैतिक, आर्थिक र सामाजिक परिवेश बुझाउनको लागि नेपालीसार ‘सकस’ अहिले हामीजस्ता युवा पुस्तालाई ज्ञानको वकस भएको हुनेछ ।
            तिन पात्र र खण्डमा बिभाजित आख्यान पाठकलाई जिज्ञासा, कौतुहलता, वितृष्णा र पिडालाई आत्मसाथ गर्दै अगाडी बढ्छन् । सारांशमा भन्दा नेपाली ईतिहास र वर्तमान स्थितिमा यो पुस्तक एउटा ठुलो मिलको पत्थर सावित भएको छ । मलाई लाग्यो म आफ्नो देशको आश्चर्य चकित स्थिति, राजनैतिक उदार चढाव, ईतिहासका कालखण्डबारे कति थोरै मात्रै जानकारी रहेको रहेछ र जब किताब पढ्दै गए म आफै मन्त्रमुग्ध हुँदै गए । यी लुकेर बसेका घटनाहरुलाई सैद्धान्तिक रुपले पुष्टि गरेर समाजलाई एउटा चेतावनी स्वरुप प्रदान गर्नुभएको छ । म आफू माओवादी द्वन्दकालिन अवस्थाबारे जानकारी भएकाले त्यो खण्ड पढ्न अलिकति उराठ र अल्छी लागेको थियो । अतः नेपाली माझ यस्तो अमुल्य सौगात दिएकोमा लेखक जगदीश घिमिर ज्यू लाई मुरीमुरी धन्यवाद ।  सकस सबै नेपाली जनता र युवा पुस्तामा पुगोस मेरो कामना ।

"Sakas" book review comment by me on Rachana Magazine-page no. 148. I would like to give special thanks to Jagdish Ghimire and Rochak Ghimire ji.
https://docs.google.com/file/d/0B9YlL-Ot0cdjb3o3YlJ5U1hDMzA/edit

मेरा बिचारहरु, मेरा भावना

कलम पनि हातमा छ, मन पनि साथमा छ।
तर मेरा बिचारहरु, मेरा भावनाहरु 
आज तिमि कता हरायौ।
खोज्दैछु कलम चलाउन, चल्दैन कसैगरी किन आज येस्तो मनपरी ?
आउ मेरा बिचारहरु, मेरा भावना बनेर पोखीदेउ
भित्र लुकेर बसेका सब्दहरुलाई सेतो कागजमा कोरीदेउ।
ति थिचिएर,  कुन्ठिएर बसेका 
बिचारलाई पाण्डुलिपिमा उतारिदेउ।
ति बिचारहरुले, ति भावनाहरुले 
संसारमा नया ज्योति फैलाइ देउ।
अनुरोध छ तिमीलाई फर्केर आउ,फर्केर आउ, फर्केर आउ।।
बिस्तारै बिस्तारै कलम चलीरहेछ.....
जसरी पतझड को मौसममा बसन्तको पदचाप सुनिन्छ।
जसरी रुख बाट सुखेका पातहरु खस्दा नया पालुंगोको धवनी सुनिन्छ।
जसरी साँझ डुबिरहेको सुर्यमा बिहानी झल्को को आभास हुन्छ।
जसरी मृत्युमा नया जन्मको इच्छा लिएर हिडेको हुन्छ।
जसरी अध्यारोलाई दियोले प्रकाश दिएर हटाएको हुन्छ।
मेरा भावनाहरुले एउटा नयाँ प्रकाश छर्ने छ।
नयाँ जीवनको खोज, नया उमङ्ग, नयाँ जागर थपेर जानेछ।

रंगीचंगी पुतली

चिरिबिरी चिरिबिरी चराहरु उडेको,

रातो, नीलो, पहेलो फूलहरु फुलेको,

रंगीचंगी पुतली उडि-उडी बसेको,

हामी सबै साथीहरु उफ्रि-उफ्री खेलेको ।

निलो निलो आकाशमा बादलहरु हिंडेको,

चिसो चिसो हावाले पातहरु हल्लेको,

सिमसिमे पानीमा साथीभाई रमाको,

परबाट इन्द्रेणी ले हामीलाई बोलाको ।

लुकिछिपी लुकिछिपी खेल्दै हाम्रो साथी लडेको,

चोर पुलिस खेल्ने भनी हामी सबै रमाको,

घरघर बाट आमाले कराई कराई बोलाको,

भोली भेट्ने बाचागरी टिप्पा टिप्पा गरी भागेको ।

जीवन संगीत सुनिन्छ त्यहाँ....

जीवन संगीत सुनिन्छ त्यहाँ,
जहाँ नदीको कल्कलाहट हुन्छ ।
जीवन संगीत सुनिन्छ त्यहाँ,
जहाँ चराको गुन्गुनाहट हुन्छ ।

जीवन संगीत तिम्रो मनमा छ ।
जीवन संगीत तिम्रो तनमा छ ।
यस लाई तिमीले बुज्नु जरुरी छ ।

जीवन संगीत सुक्खा पातमा छ ।
जीवन संगीत कक्रीएका हागामा छ ।
मनलाई यसमा समाहित गर्न जरुरी छ ।

सारा संसारलाई भुलेर नाची हेर,
आफूसंगै भुलेर झुमी हेर,
फूलको थुंगालाई चुमी हेर,
म को हु भन्ने बुझेर हेर,
जीवन संगीत सुनिन्छ त्यहाँ ।

कसैलाई तिम्रो हासो दिएर हेर,
भोकालाई दुई छाक खुवाएर हेर,
बालकलाई माया दिएर हेर,
बृद्दलाई छाया दिएर हेर,

जीवन संगीत सुनिन्छ त्यहाँ।
जीवन संगीत सुनिन्छ त्यहाँ।।